Terug naar de Recensie-index

2 RECENSIES

Israel?
Wat Jezus, apostelen en evangelieschrijvers werkelijk zeggen
Hans van Oort
Amsterdam, 2025
ISBN 9789048573585
238 pag.
Paperback

Dit boek bestellen bij Boekwinkeltjes.nl (tweedehands)...
of zoek bij: fakkel.nl | ichthusboekhandel.nl | goedhartboeken.nl

Wat Jezus, apostelen en evangelieschrijvers werkelijk zeggen. 
In discussies over de staat Israël wordt vanuit joodse en christelijke kring vaak verwezen naar de historische bronnen: in het Nieuwe Testament en andere joodse ge­schriften zou de staat Israël al zijn verkondigd en daarmee ook in het heden gerechtvaardigd zijn. 'Israël?' beoogt een wetenschappelijk gefundeerde bijdrage aan het debat. Hans van Oort analyseert de geschriften die zijn overgeleverd in het Nieuwe Testament – de Evangeliën, de Brieven van de apostelen en de Apocalyps van Johannes. Hij laat zien dat deze documenten, die alle geschreven zijn door joodse auteurs, in het voetspoor van de jood Jezus een aardse staat Israël afwijzen.
De conclusie van dit grensver­leggende boek is dat hedendaagse christenen en joden een militaristische en verdrukkende staat Israël eveneens moeten afwijzen.
Speciaal de leus ‘christenen voor Israël’ berust op een ernstig misverstand.

2. – Israelaktueel - december 2025 - www.christenenvoorisrael.nl/israel-aktueel

1. - december 2025 - http://christenenvoorisrael.nl/israel-en-de-kerk

Van Oorts boek is een bijdrage aan de polarisatie in kerk
en maatschappij

Boekrecensie door ds. Frank Heikoop

Van Oort beoordeelt de staat Israel op morele gronden heel negatief. Daarom kun je volgens hem als gelovige die staat
niet steunen. Hij stelt vervolgens dat veel christenen de staat Israel kritiekloos steunen vanwege de veronderstelling dat de stichting van die staat in de Bijbel voorzegd is. Maar dat laatste is volgens de schrijver niet het geval. Hij probeert dat aan te tonen door het hele Nieuwe Testament door te nemen. En omdat hij daar nergens de stichting van Israel voorzegd ziet, kunnen christenen de staat Israel niet steunen.

Die redenering heeft iets merkwaardigs. Als de stichting van de staat Israel nu wel voorzegd zou zijn, betekent dat dan dat we Israel in alles wat het doet kunnen steunen? Het koningschap in de tijd van David en zijn opvolgers was een inzetting van God, maar vervolgens worden die koningen toch niet kritiekloos toegejuicht, omdat ze namens God gezalfd zijn? Je kunt toch best Gods hand zien in de stichting van de staat Israel en vervolgens erkennen dat ook Israel grote fouten kan maken?

En wat betekent het wanneer het Nieuwe Testament nergens de stichting van een staat Israel voorzegt? De bloei van de medische wetenschap in onze dagen wordt ook nergens in de Bijbel voorspeld, maar ik ben er dankbaar voor en zie er Gods hand in. Zoals de schrijver terecht constateert: profetieën zijn geen notariële akten. Profetieën zijn beschrijvingen van vergezichten, geven contouren aan van Gods handelen in de toekomst. Veelvuldig zien profeten hoe Israel na verstrooiing bijeengebracht wordt, hoe God trouw blijft aan Zijn verbond en Israel nieuwe bloei geeft, hoe Israel tenslotte tot een lof en een naam voor alle natiën gesteld zal worden. Hoe dat werkelijkheid gaat worden, zal de toekomst laten zien. Of Israel als nieuwe staat wordt aangekondigd of niet, lijkt mij dan ook niet zo'n belangrijke vraag.

Het boek staat vol van het 'argumentum e silentio'. Wanneer Paulus in de brief aan de Galaten nergens wijst op een terugkeer uit de diaspora, een toekomstige staat Israel, of een Messias die heerst vanuit Sion, dan concludeert de schrijver over Paulus: 'Hij ontkent dergelijke verwachtingen. Of in ieder geval: het gaat hem in zijn scherp-polemische brief om wezenlijk andere zaken.' Het argumentum e selentio geldt als een drogreden. Wanneer iemand iets niet noemt, betekent dat niet dat hij het ontkent. Inderdaad, het gaat Paulus in zijn brief aan de Galaten om andere zaken, dan om de toekomstverwachting voor Israel. Keer op keer concludeert de schrijver dat wanneer iets niet genoemd wordt, het ontkend wordt.

NATIONAAL OF WERELDWIJD
Na de inleiding passeren in zestien hoofdstukken alle boeken van het Nieuwe Testament de revue. Voortdurend wordt de vraag gesteld: wat zeggen de Bijbelschrijvers over het Koninkrijk van God en een mogelijke staat Israel? Keer op keer wordt geconstateerd dat nergens het ontstaan van een staat Israel wordt verkondigd. Het gaat immers bij het Koninkrijk van God niet om een aardse, maar om een geestelijke, een boven-wereldse realiteit. Nooit wordt 'een aards koninkrijk onder een aardse Messias in een heilig land' verkondigd. Het heil dat de Messias komt brengen, is niet nationaal op Israel gericht, maar universeel voor de hele wereld.

Voortdurend speelt Van Oort zaken tegen elkaar uit, die in de Bijbel regelmatig samengaan. Is het heil alleen voor Israel, of voor alle volken? De profeet Jesaja profeteert beide zaken tegelijk: 'Het is te gering dat U voor Mij een knecht zou zijn om op te richten de stammen van Jakob en om hen die van Israel gespaard werden, terug te brengen. Ik heb U ook gegeven tot een Licht voor de heidenvolken, om Mijn heil te zijn tot aan het einde der aarde' (Jesaja 49:6). Het is die dubbele betekenis, die later door Simeon wordt bezongen:'Mijn ogen hebben Uw zaligheid gezien, die U bereid hebt voor de ogen van alle volken, een Licht om de heidenen te verlichten en om Uw volk Israel te verheerlijken.' Het ene aspect sluit het andere niet uit.

AARDS OF GEESTELIJK
Ook een tegenstelling tussen aards of geestelijk wordt telkens over teksten heen gelegd, ook daar waar het minder goed past, of helemaal niet nodig is. Zo haalt Jacobus op het zogenoemde apostelconvent in Jeruzalem een profetie van Amos aan: 'Hierna zal Ik terugkeren en de vervallen hut van David weer opbouwen, en wat daarvan is afgebroken weer opbouwen, en Ik zal hem weer oprichten, opdat de mensen die overgebleven zouden zijn, de Heere zouden zoeken, en alle heidenen over wie Mijn Naam uitgeroepen is.' Ook hier wordt gewezen op het werk van de Messias, dat gevolgen heeft voor zowel Joden als voor heidenen. Voor Joden is dat onder andere het weer opbouwen van de vervallen hut van David. De auteur legt het herstellen van de vervallen hut van David uit als: 'geen herstel van een aards rijk voor Israel, maar het wereldwijde Koninkrijk van Jezus waarin zowel joden als niet-joden zijn opgenomen.' Maar waarom deze zaken tegen elkaar uitspelen? Regelmatig spreekt het Nieuwe Testament over het herstel van een oude orde, hier de 'hut van David'. Dat staat toch niet Los van het eeuwigdurende koningschap van het huis van David over Israel vanaf de troon in Jeruzalem?

VOLKSE VERWACHTINGEN
Wanneer de eerste twee hoofdstukken van het evangelie van Lukas besproken worden, komt de op Israel gerichte verwachting van de Messias uitgebreid aan de orde. De engel Gabriel zegt over de Messias: 'God, de Heere, zal Hem de troon van Zijn vader David geven, en Hij zal over het huis van Jakob Koning zijn tot in eeuwigheid' (Lukas 1:32,33). In navolging van de verkondiging van Gabriel zegt Maria vol vreugde: 'Hij heeft het opgenomen voor Israel, Zijn knecht, door aan Zijn barmhartigheid te denken, zoals Hij gesproken heeft tot onze vaderen, tot Abraham en zijn nageslacht, tot in eeuwigheid' (Lukas 1.54,55). En Zacharias profeteert, vervuld van de Heilige Geest: 'Geprezen zij de Heere, de God van Israel, want Hij heeft naar Zijn volk omgezien en er verlossing voor tot stand gebracht. En Hij heeft een hoorn van zaligheid voor ons opgericht in het huis van David, Zijn knecht (...) namelijk verlossing van onze vijanden en bevrijding uit de hand van allen die ons haten' (Lukas 1:68-71).

Terecht tekent Van Oort hierbij aan: 'Deze teksten zijn opvallend in hun nationale gerichtheid.' Maar vervolgens ontkracht hij deze teksten door ze te kwalificeren als 'resten van joods-nationale messiaanse verwachtingen'.
Het lijkt me theologisch niet zo sterk, om onwelgevallige teksten te kenschetsen als een soort van gemeentetheologie, waarin 'de stem van het gewone volk klinkt'. Wie gelooft dat er met de boodschap van Gabriel echt een stem uit de hemel heeft geklonken, en dat Zacharias werkelijk profeteerde door de kracht van de Geest, die zal tot de slotsom komen dat de komst van de Christus zeker ook nationale gevolgen heeft voor het volk Israel.

Regelmatig probeert Van Oort Jezus los te weken van Israel, telkens met de oneigenlijke tegenstelling die er zou zijn tussen een komst voor Israel of een komst voor de hele wereld.

De auteur gaat daarin zo ver, dat hij vindt dat de titel 'Koning van de Joden' door volgelingen van Jezus niet gebruikt mag worden. Het zou een titel zijn die gebruikt wordt door de tegenstanders van Jezus, waarin hun spot en verachting van Jezus door zou klinken. Maar de titel wordt toch ook gebruikt door de wijzen uit het Oosten: 'waar is de geboren Koning der joden?' (Mattheüs 2:2) En is het niet Jezus Zelf, die op Pilatus' vraag: 'bent U de koning van de Joden?' bevestigend antwoordt: 'u zegt het' (Mattheüs 27:11)? En Nathanael belijdt Jezus als 'de Zoon van God, de Koning van Israel' (Johannes 1:50).

VERVANGINGSTHEOLOGIE?
Meteen in de inleiding van het boek komen er al een paar fundamentele vragen aan de orde. Waar hebben we het over als het over 'Israel' gaat? De schrijver onderscheidt de aartsvader Jacob, het uit hem voortgekomen uitverkoren volk, te onderscheiden in een 'geestelijk' en een 'vleselijk' Israel. Andere betekenissen van 'Israel' zijn de messiaanse gemeenschap van Jezus en in onze dagen de staat Israel of ook het volk Israel wereldwijd. Tot Wie bidden of zingen wij, wanneer we vandaag de dag God aanroepen als de 'God van Israel'? Van Oort maakt zich zorgen dat hierbij ook gedacht wordt aan het huidige Israel, en kiest expliciet voor Israel als 'de messiaanse gemeenschap van Jezus', 'Christus' kerk, bestaande uit joden en gelovigen uit de heidenen', de 'ware kinderen van aartsvader Abraham'.

Vervolgens stelt de schrijver dat het 'ernstig misleidend' is om het Israel van onze dagen te identificeren met het Israel uit de dagen van Jezus. Je kunt niet zeggen: 'het joodse volk Israel van toen is in wezen hetzelfde als het
joodse volk Israel in het Palestina van nu.' Waarom kan dat niet? Allereerst omdat Israel een andere religie heeft aangenomen: 'Het jodendom ontwikkelde zich van een min of meer bijbelse religie tot een door rabbijnen met hun talmoedische voorschriften bepaalde religie'. Daarnaast is er een etnische ontwikkeling: 'Of joodse genealogische afkomst na alle eeuwen nog wel vast te stellen is, wordt niet in de laatste plaats door joodse onderzoekers ernstig betwist'.

Met deze uitgangspunten heeft het geen zin meer om de vraag te stellen, of er voor Israel, ook voor het verharde deel dat Jezus als Messias afwijst, nog beloften uitstaan. Dat volk bestaat immers niet meer. Dit inzicht, gecombineerd met het gegeven dat we bij de 'God van Israel' nu aan de God van Christus' kerk moeten denken, maakt het voor mijn gevoel wel heel lastig om het bezwaar, dat dit vervangingstheologie is, nog te pareren. Verbondenheid met of bewogenheid over de 'verloren schapen van het huis van Israel' is een onmogelijkheid geworden. Logisch dat Van Oort er dan ook voor pleit om de 'onopgeefbare verbondenheid met het volk Israel' uit de kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland te schrappen.

OUDE TESTAMENT
Grootste bezwaar dat bij lezing van het boek bij me naar boven kwam, is de grote afwezigheid van het Oude Testament. Van Oort wijst op een voor hem nogal onthutsend geschrift, waarin beschreven wordt hoe rabbijnen duizend jaar lang vooral bezig waren met uitspraken van andere rabbijnse autoriteiten, maar zelf de Tenach niet lazen, waardoor het Oude Testament eeuwenlang in het jodendom vrijwel geen rol zou hebben gespeeld. Ook in het boek van Van Oort speelt het Oude Testament nauwelijks enige rol. De boeken van de profeten, met zoveel beloften voor de toekomst van het volk Israel, blijven gesloten.

Typerend vond ik een opmerking over een van de psalmen (83): is het niet opgevallen dat 'juist deze wraakpsalm nooit in het NT wordt geciteerd?' Moet dat dan? Heeft het Oude Testament alleen gezag als het door het Nieuwe Testament bevestigd wordt?

Wie gesteld is op recht toe recht aan oordelen en op een schrijver die van zijn hart geen moordkuil maakt, zal door dit boek niet teleurgesteld worden. Zo omschrijft Van Oort Christenen voor Israel als een 'club' van 'fundamentalistische christenen', een 'militante christen-zionistische organisatie', 'simpele bijbellezers', met 'soms ontstellend oorlogszuchtige retoriek'. Over de staat Israel heeft Van Oort geen goed woord over, het is een 'militaristische en verdrukkende staat', 'al decennia lang meedogenloos en vaak ook rechteloos opererend', 'een roversbende'. Wie Israels wandaden niet veroordeelt, 'wordt actief medeplichtig en verantwoordelijk voor wat heden aan gruwelijkheden plaatsvindt'. 

Van Oorts boek is qua toon een weerspiegeling van en een bijdrage aan de polarisatie van onze dagen in kerk en maatschappij, die vaak culmineert wanneer het om Israel gaat.

De schrijver stelt dat er over de bezinning omtrent Israel sinds 1948 een heel boek te schrijven zou zijn, met als mogelijke titel: 'Israel? Van ideaal tot splijtzwam'. Ik zou de auteur willen vragen om een bezinning op het Oude Testament, met als mogelijke titel: 'Israel? Wat Jesaja, Zacharia en andere profeten werkelijk zeggen'.

0. – Katholieke Raad voor het Jodendom - oktober 2025 - https://katholiekeraadjodendom.nl/recensie-van-israel...